آقا على مدرس زنوزى طهرانى (مدرس) (حكيم مؤسس)
17
مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى (فارسى)
رسائلى است كه يا تماما به زبان فارسى به رشتهء تحرير در آمده باشد يا حداقل بخشى از آن فارسى باشد . دو ثلث اخير رسالة فى احكام الوجود و الماهية و نيمهء اول رسالهء حقيقت محمديه فارسى است . اما دو رسالهء ديگر يعنى رسالهء تاريخ حكما و رسالهء سرگذشت ، تماما فارسى است . از اين چهار رساله ، رسالة فى احكام الوجود و الماهيه فلسفى صرف است ، رسالهء حقيقت محمديه عرفانى فلسفى است كه از اين زاويه قابل توجه مىباشد . موضوع دو رسالهء تاريخ حكما و رساله سرگذشت ، تاريخ فلاسفه است كه در موضوع خود كم نظير مىباشند . مفصلترين اين رسائل ، رسالة فى احكام الوجود و الماهيه است . در بخش دوّم تحت عنوان مقدمات و تقريظات سه اثر مختصر آقا على گردآمده است . نخست آخرين اثر ناتمام حكيم مؤسس بنام كشف الاسرار فى شرح اسرار الآيات ملاصدر است كه تنها به نگارش مقدّمهء آن توفيق يافته است ، دوّم تقريظ بر نخستين چاپ مفاتيح الغيب ملاصدرا كه حاكى از احترام و تحسين او نسبت به مؤسس حكمت متعاليه است و بالاخره تقريظ بر رسالهء ايضاح الادب شاگرد وفادارش صدر الافاضل تبريزى . از اين سه ، اوّل و سوّم فارسى و دوّم عربى است . مىدانيم كه سه اثر از آثار قطعى الاستناد حكيم مؤسس متأسفانه به زمان ما نرسيده است . از اين سه اثر از « رساله در اينكه منطق از علوم حكميه است تخمينا سه هزار بيت » « 1 » هيچ اثرى بدست نياورديم . آقا على در تعليقات شرح الهداية الاثيرية و رسالة فى مباحث الحمل از كتابى به نام « اصول الحكم فى شرح اثولوجيا » قطعاتى نقل كرده است . ما اين قطعات را از دو اثر فوق الذكر استخراج كرده ، در كنار هم به نام « بقايا اصول الحكم » بازسازى كرديم . ضمنا در انتهاى رسالهء سرگذشت تصريح كرده كه « گاهى هم غزليات مىگفته است » اشعارى كه از آقا على بجامانده به عنوان بقاياى اشعار و غزليات گرد آورديم . اين دو قسمت را به عنوان « بخش سوّم : قطعات باقيمانده از آثار مفقوده » آوردهايم . اگر چه اشتهار آقا على در علوم عقليه و حكميه است ، امّا او در منقول نيز دست داشته ، علاوه بر تحصيل منقول نزد والدش در تهران و مدت كوتاهى در نجف ، دوران خارج
--> ( 1 ) . رسالهء سرگذشت .